Οι αλλεργίες συνεχώς αυξάνουν!

 

Παγκόσμιες μελέτες των τελευταίων ετών αναδεικνύουν αυξητικές τάσεις για όλα τα αλλεργικά νοσήματα. Για την Ελλάδα μάλιστα, οι τάσεις αυτές φαίνεται ότι θα συνεχίσουν να ειναι αυξανόμενες και στο μέλλον. Αυτήν τη στιγμή, περίπου 15-25% του πληθυσμού πάσχει από αλλεργική ρινίτιδα, σύμφωνα με την Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας περισσότεροι από 300 εκ. άνθρωποι έχουν άσθμα σε όλον τον κόσμο ενώ και τα ποσοστά των τροφικών αλλεργιών συνεχώς αυξάνουν. Εξ’άλλου, συνεχώς αναγνωρίζουμε ότι πολλές, άγνωστης μέχρι σήμερα αιτιολογίας, παθήσεις έχουν αλλεργικό υπόστρωμα.

 

 

Τί είναι αλλεργία; Πού οφείλεται η αύξηση των αλλεργιών;

 

Η ετοιμολογία της λέξης αλλεργία προέρχεται από τις λέξεις άλλο– (απο το φυσιολογικό) και –έργο (δράση του οργανισμού). Υποδηλώνει δηλαδή την υπερβολική αντίδραση του ανοσοποιητικού συστήματος σε κατά τα άλλα αβλαβή ερεθίσματα που ονομάζονται αλλεργιογόνα. Τα κυριότερα αλλεργιογόνα είναι οι γύρεις δέντρων, γρασιδιών ή ζιζανίων, τα ακάρεα της οικιακής σκόνης, το τρίχωμα ζώων, ο μύκητας της υγρασίας (αλτερνάρια) κ.λπ.

 

Η απάντηση σε σχέση με τα αίτια της αύξησης των αλλεργιών είναι πολύπλοκη. Η θεωρία που επικρατεί τελευταία στην επιστημονική κοινότητα είναι η θεωρία της υγειϊνής. Σύμφωνα με αυτήν, το περιβάλλον στο οποίο μεγαλώνουν πλέον τα παιδιά, τουλάχιστον στο Δυτικό κόσμο, χαρακτηρίζεται από συνθήκες οι οποίες αποτρέπουν την επαφή και αλληλεπίδραση με μικροοργανισμούς και επομένως οδηγούν το ανοσοποιητικό σύστημα (το αμυντικό σύστημα του οργανισμού) σε υπερβολικές απαντήσεις στα αλλεργιογόνα. Επίσης, παράγοντες περιβαλλοντικοί όπως η ατμοσφαιρική ρύπανση (με τη μορφή των σωματιδιακών ατμοσφαιρικών μολύνσεων, της τρύπας του όζοντος κ.λπ.) συμβάλλουν στην εκδήλωση αλλεργικών νοσημάτων. Δεν είναι τυχαίο ότι η Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας έχει εκδώσει οδηγίες σύμφωνα με τις οποίες η κλιματική αλλαγή συμβάλλει ή ενδέχεται να οδηγήσει σε νέες μορφές νόσων μεταξύ των οποίων και αλλεργικών.

 

 

Υπάρχει κληρονομικότητα στις αλλεργικές παθήσεις;

 

Σαφώς υπάρχει κληρονομική προδιάθεση, αυξημένη δηλαδή πιθανότητα εμφάνισης αλλεργιών μεταξύ των μελών της ίδιας οικογένειας. Ωστόσο, κληρονομικότητα υπό την έννοια της απευθείας μετάδοσης από τη μητέρα στο παιδί, όπως για παράδειγμα μεταδίδεται η μεσογειακή αναιμία, δεν έχει αναγνωρισθεί. Πάρα πολλά γονίδια συμμετέχουν στον αλλεργικό μηχανισμό και πολύπλοκοι εξωγενείς παράγοντες συμβάλλουν στην τελική εκδήλωση ή όχι αλλεργίας – πρόκειται για πολυπαραγοντικά νοσήματα.

 

 

Οι αλλεργίες μπορεί να εμφανισθούν πολύ νωρίς.

 

Από τον πρώτο κιόλας μήνα μπορεί ένα παιδί να παρουσιάσει ατοπική δερματίτιδα μια πάθηση που χαρακτηρίζεται από ξηρότητα του δέρματος και έντονη φαγούρα Χρειάζεται άμεση αντιμετώπιση γιατί ένα ξηρό δέρμα σημαίνει ένα μη λειτουργικό δέρμα, ένα δέρμα που δεν εκπληρώνει τη βασική του λειτουργία που είναι ο διαχωρισμός του οργανισμού από το φυσικό του περιβάλλον. Έτσι το βρέφος από πολύ νωρίς εκτίθεται σε περιβαλλοντικούς παράγοντες (όπως τα αλλεργιογόνα) οι οποίοι ωθούν το ανοσοποιητικό σύστημα στο να αποκτήσει μη φυσιολογικά χαρακτηριστικά, να εμφανίζει ευαισθητοποιήσεις και τελικά αλλεργικες εκδηλώσεις.

 

 

Με σωστή αντιμετώπιση η ατοπική δερματίτιδα κατά κανόνα αντιμετωπίζεται.

 

Για να γίνει αυτό χρειάζεται μια βασική προϋπόθεση – συμμόρφωση με τις οδηγίες του αλλεργιολόγου, επίμονη στην εφαρμογή των οδηγιών και υπομονή. Στην Ελλάδα το κλίμα είναι πολύτιμος σύμμαχος, στον ήλιο και τη θάλλασα θεωρούμε ότι οφείλεται η ηπιότερης βαρύτητας ατοπική δερματίτιδα που παρατηρείται στην Ελλάδα σε σχέση με βορειότερες χώρες.

 

Ωστόσο, αυτό που πρέπει να τονιστεί είναι η κεντρική θέση της ατοπικής δερματίτιδας στην αλλεργιολογία των παιδιών καθώς, μαζί με το οικογενειακό ιστορικό, αποτελούν τους κύριους παράγοντες κινδύνου για μελλοντική εμφάνιση άλλων αλλεργικών νοσημάτων. Στην πορεία, καθώς το παιδί μεγαλώνει μπορεί να εμφανίσει τροφική αλλεργία (αντιδράσεις κυρίως σε γάλα, αυγό, σιτηρά, ξηρούς καρπούς και βέβαια και σε άλλα τρόφιμα) και στην συνέχεια αναπνευστικά αλλεργικά συμπτώματα. Με άλλα λόγια αυτό που πρέπει εμφατικά να γίνει κατανοητό είναι ότι η αλλεργική νόσος πρέπει να αντιμετωπίζεται ως πάθηση ολόκληρου του οργανισμού, ως μια συστηματική, δηλαδή, νόσος και όχι αποσπασματικά ως πάθηση ενός οργάνου. Παρεμβαίνοντας εγκαίρως μπορούμε να ανακόψουμε, ή τουλάχιστον να μειώσουμε, τις πιθανότητες εμφάνισης άλλων αλλεργιών στο μέλλον.

 

 

Η τροφική αλλεργία εκδηλώνεται με πολλούς τρόπους.

 

Αρχικά, ορισμένα τρόφιμα μπορεί να επιδεινώσουν την ατοπική δερματίτιδα. Μπορεί δηλαδή ένα νήπιο να έχει ανθεκτική στη θεραπεία ατοπική δερματίτιδα εξαιτίας κάποιου τροφίμου που δίνεται στη διατροφή του. Εξαιρετικά συχνή είναι η αλλεργική πρωκτοκολίτιδα η οποία αφορά στα παιδιά μέχρι ενός έτους, εκδηλώνεται με αίμα και βλέννη στα κόπρανα και οφείλεται κυρίως στο αγελαδινό γάλα (ακόμα και σε βρέφη που βρίσκονται σε αποκλειστικό θηλασμό). Ωστόσο η πιο σημαντική μορφή τροφικής αλλεργίας είναι αυτή που ονομάζεται άμεσου τύπου: τότε τα συμπτώματα μπορεί να είναι από απλή κνίδωση (οι γνωστές καντήλες ή πόμφοι) μέχρι και αλλεργικό σοκ που ειναι δυνητικά επικίνδυνο για τη ζωή.

 

Στην περίπτωση υποψίας τροφικής αλλεργίας ο αλλεργιολόγος θα αναγνωρίσει το πιθανό τρόφιμο που προκάλεσε την αντίδραση, θα εκτιμήσει τον κίνδυνο, θα δώσει οδηγίες αποφυγής (αν χρειάζεται) συγκεκριμένων τροφίμων, θα χορηγήσει αγωγή προφύλαξης για έκτακτη ανάγκη και θα καταστρώσει πλάνο μελλοντικών κινήσεων ώστε να εξαντλήσει τις πιθανότητες να ξεπεραστεί η αλλεργία. Αυτό είναι ιδιαίτερα πιθανό για παιδιά που ειναι αλλεργικά σε τρόφιμα όπως το αγελαδινό γάλα και το αυγό, ενώ αντίθετα η αλλεργία σε τρόφιμα όπως οι ξηροί καρποί και τα ψάρια είναι μάλλον πιο επίμονες. Υπάρχουν πολλοί χειρισμοί με τους οποίους μπορούμε να αυξήσουμε την πιθανότητα ένα παιδί να ανεχτεί στο μέλλον τροφές στις οποίες τώρα είναι αλλεργικό.

 

Αντίθετα για τους ενήλικες τα πράγματα είναι λίγο πιο δύσκολα καθώς η ανοχή επιτυγχάνεται λιγότερο συχνά. Είναι σημαντικό, ωστόσο, ότι ο αλλεργιολογικός έλεγχος είναι εκείνος που θα βοηθήσει ώστε να αναγνωριστούν ακριβώς τα τρόφιμα ή οι ομάδες τροφίμων που ενοχοποιούνται αποφεύγοντας έτσι άστοχες δίαιτες.

 

 

Ο αλλεργιολογικός έλεγχος είναι ιδιαίτερα σημαντικός.

 

Η προσέγγιση του αλλεργιολόγου είναι πολλαπλή και περιλαμβάνει κυρίως ειδικές εξετάσεις αίματος και δερματικές δοκιμασίες. Τονίζεται ότι το να βγει μια εξέταση θετική, σημαίνει ότι το παιδί ή ο ενήλικας είναι μεν ευαισθητοποιημένος στο τρόφιμο (ή οποιοδήποτε άλλο αλλεργιογονικό παράγοντα) αλλά όχι κατά ανάγκη αλλεργικός! Για να χαρακτηρισθεί αλλεργικός ένας ασθενής χρειάζεται η συνεκτίμηση και πολλών άλλων στοιχείων εκτός μιας θετικής εξέτασης. Ειδικά τα τελευταία χρόνια η έρευνα έχει δώσει την δυνατότητα να γίνονται εξαιρετικά εξειδικευμένες εξετάσεις που βοηθάνε τον αλλεργιολόγο να εκτιμήσει με ακρίβεια το ενοχοποιούμενο αλλεργιογόνο, να αποκλείσει μη κλινικά σημαντικές ευαισθητοποιήσεις και να δώσει σωστή συμβουλή τόσο αναφορικά με την πρόγνωση όσο και με τη θεραπεία.

 

 

Αργότερα στην πορεία εμφανίζονται οι αναπνευστικές αλλεργίες.

 

Μεγαλώνοντας το αλλεργικό παιδί, συνήθως γύρω στα 5-6 χρόνια, μπορεί να αρχίσει να εμφανίζει συμπτώματα απο τη μύτη όπως καταρροή, φτερνίσματα, φαγούρα ή μπούκωμα. Τότε ο έλεγχος μπορεί να δείξει ότι πάσχει από αλλεργική ρινίτιδα μία νόσο εξαιρετικά συχνή τόσο στα παιδιά όσο και σε ενήλικες. Περίπου 1 στους 4 ανθρώπους εμφανίζουν συμπτώματα αλλεργικής ρινίτιδας η οποία ανάλογα με το αλλεργιογόνο που προκαλεί τη συμπτωματολογία, μπορεί να ειναι συνεχής (όλο το χρόνο) ή περιοδική (π.χ. μόνο την άνοιξη – η πολύ συχνή και αναγνωρίσιμη εαρινή ρινίτιδα), σε εσωτερικούς ή εξωτερικούς χώρους, στο περιβάλλον εργασίας κ.λπ. Τα συχνότερα αλλεργιογόνα είναι οι γύρεις φυτών (δέντρων, ζιζανίων κ.λπ.), τα ακάρεα οικιακής σκόνης, τα επιθήλια ζώων (π.χ. γάτα, σκύλος) και οι μύκητες.

 

 

Η αλλεργική ρινίτιδα επηρεάζει σημαντικά την ποιότητα ζωής.

 

Η αλλεργική ρινίτιδα μπορεί μεν να μην απειλεί τη ζωή του ασθενούς αλλά πρόκειται για εξαιρετικά «ύπουλη» νόσο για πολλούς λόγους: Πρώτον, η καθημερινή ή συχνή παρουσία της μπορεί με την πάροδο του χρόνου να μη γίνεται αντιληπτή ή να θεωρείται αμελητέα από τον ασθενή αλλά η επίδραση στην ποιότητα ζωής του είναι σημαντική. Για παράδειγμα, μπορεί να προκαλέσει δυσκολία στον ύπνο και εξ’αυτής στα παιδιά μέχρι και μαθησιακές δυσκολίες, στους δε ενήλικες μειωμένη παραγωγικότητα, συχνή απουσία από την εργασία τους κ.ά. Υπάρχουν αναφορές συσχέτισής της μέχρι και με κατάθλιψη. Σύμφωνα με μεγάλη μελέτη που έγινε στο εξωτερικό η συνολική επίδραση της αλλεργικής ρινίτιδας στην ποιότητα ζωής των ασθενών ήταν μεγαλύτερη από αυτήν του σακχαρώδη διαβήτη! Δεύτερον, η μη έγκαιρη διάγνωση και, κυρίως, η αποσπασματική ή λανθασμένη αντιμετώπισή της μπορεί να οδηγήσει στην εμφάνιση άσθματος σε μεγάλο ποσοστό των ασθενών – πολύ συχνά αυτές οι δύο νόσοι συνυπάρχουν. Τρίτον, η μη αντιμετώπιση της αλλεργικής ρινίτιδας καθιστά πολύ δυσχερή την επιτυχή θεραπευτική αντιμετώπιση του άσθματος αναγκάζοντας τον ιατρό να χορηγεί υψηλές δόσεις φαρμάκων που στην ουσία ο ασθενής δεν χρειάζεται.

 

 

Το αλλεργικό άσθμα – αυτό που όλοι φοβούνται…

 

Υπό τη λέξη άσθμα κατηγοριοποιούνται πολλές διαφορετικές κλινικές εικόνες (φαινότυποι). Το άσθμα ουσιαστικά είναι ένα σύνολο συμπτωμάτων με πολλά πιθανά αίτια. Η  παρουσία ευαισθητοποιήσεων (ατοπία) αποτελεί χαρακτηριστικό της μεγάλης πλειοψηφίας παιδιών με άσθμα και μεγάλου ποσοστού ενηλίκων. Αυτό που επίσης είναι σαφές, είναι ότι παιδιά που έχουν ασθματικά συμπτώματα (σφύριγμα στην αναπνοή, ξηρό παρατεταμένο βήχα κ.ά.) χωρίς ατοπία το πιθανότερο είναι ότι μεγαλώνοντας θα βελτιώνονται και τα συμπτώματα τους θα περιορίζονται. Αντίθετα, βρέφη με ατοπία είναι πολύ πιθανό να συνεχίσουν να έχουν ασθματικά συμπτώματα μέχρι την εφηβεία ή και την ενήλικο ζωή. Αν και, λοιπόν, υπάρχουν πάρα πολλές παράμετροι στο άσθμα, η αλλεργία είναι, ίσως, η σημαντικότερη από αυτές.

 

Ένα άλλο σύμπτωμα άσθματος είναι ο βήχας ή ο συριγμός μετά από έντονη σωματική δραστηριότητα (π.χ. ποδήλατο, κολύμπι, ποδόσφαιρο κ.λπ.). Αυτό ονομάζεται άσθμα από άσκηση που κατ’εξοχήν παρατηρείται σε αλλεργικά παιδιά και ενήλικες. Γενικά τονίζεται ότι, ένας αλλεργικός ασθενής (είτε παιδί, είτε ενήλικας) θα εκδηλώσει συμπτώματα όχι μόνο αν εκτεθεί στον ειδικό παράγοντα έναντι του οποίου είναι αλλεργικός και τον ενοχλεί (για παράδειγμα τη γύρη) αλλά και υπό την επίδραση πολλών ετερογενών παραγόντων όπως ιώσεις (με διάφορα το συχνότερο αίτιο), άσκηση, έντονες μυρωδιές, σκόνη, αλλαγή καιρού κ.λπ.

 

 

Τι μπορεί να κάνει ένας αλλεργικός ασθενής; Τί πρέπει να ξέρουν οι γονείς ενός αλλεργικού παιδιού;

 

Η σφαιρική ενημέρωση γύρω από την αλλεργική, γενικά, νόσο είναι πρωτεύον ζητούμενο.

 

Καταρχήν θα πρέπει να πιστοποιηθεί η αλλεργική προδιάθεση και να αποδειχθεί ότι τα συμπτώματα που έχει ο ασθενής οφείλονται σε κάποιο αλλεργικό νόσημα. Έπειτα, πρέπει να αποκλεισθεί η ύπαρξη άλλων νοσημάτων που συνυπάρχουν και τα οποία μπορεί να διαφεύγουν. Τέλος, η πρόβλεψη, και ιδανικά η αποφυγή, ενδεχόμενων μελλοντικών εκδηλώσεων είναι, η μεγαλύτερη υπηρεσία που μπορεί να προσφέρει ο αλλεργιολόγος στον ασθενή του.

 

Όσον αφορά στις φαρμακευτικές επιλογές, οι προσεγγίσεις είναι βασικά δύο: Η πρώτη είναι συμπτωματική αντιμετώπιση δηλαδή χορήγηση αγωγής για να υποχωρήσουν τα συμπτώματα (είτε αυτά προέρχονται από τη μύτη, είτε από τους πνεύμονες). Ανάλογα με τη βαρύτητα η αγωγή μπορεί να είναι περιοδική ή χρόνια. Η αγωγή αυτή καλείται «συμπτωματική» γιατί τα φάρμακα στην περίπτωση αυτή δεν κάνουν τίποτα για να αλλάξουν το αλλεργικό καθεστώς. Την επόμενη φορά που ο ασθενής θα εκτεθεί στο ειδικό για αυτόν αλλεργιογόνο θα εμφανίσει συμπτώματα! Η ευπάθεια που του παρέχει το ατοπικό υπόστρωμα θα παραμείνει και θα τον καταστήσει υποψήφιο για νέες ασθματικές κρίσεις στο μέλλον. Η δεύτερη προσέγγιση είναι πιο σύνθετη. Ονομάζεται ανοσοθεραπεία και οδηγεί στην τροποποίηση του ανοσοποιητικού συστήματος με τέτοιο τρόπο ώστε να μην είναι αλλεργικός, να ανέχεται δηλαδή την έκθεση στο αλλεργιογόνο, να εχει ελάχιστες έως και μηδενικές ανάγκες συμπτωματικής αγωγής και να έχει μειωμένες πιθανότητες ασθματικών κρίσεων στο μέλλον.

 

 

Ανοσοθεραπεία – η σύγχρονη κατάκτηση της αλλεργιολογίας!

 

Η επιτυχημένη ανοσοθεραπευτική παρέμβαση απαιτεί από τον αλλεργιολόγο εξονυχιστικό έλεγχο του ασθενούς και των εξειδικευμένων εξετάσεών του, εφαρμογή πολλές φορές ειδικών προκλήσεων, επιλογή αυτού που θα ωφεληθεί από την ανοσοθεραπεία (προσοχή! δεν ειναι όλοι οι ασθενείς κατάλληλοι να τη λάβουν), συνεργασία αλλεργιολόγου-ασθενή και κυρίως διάθεση από την πλευρά του ασθενή και της οικογένειάς του να την ακολουθήσει. Το σημαντικό είναι ότι, αν πληρούνται οι όροι αυτοί, η αλλεργία μπορεί να ιαθεί και έτσι να χαρίσει στο παιδί ή τον ενήλικα ένα μέλλον χωρίς αλλεργικά συμπτώματα.

 

Ένα άλλο πεδίο στο οποίο εφαρμόζεται η ανοσοθεραπεία είναι η αλλεργία στα υμενόπτερα, δηλαδή τις μέλισσες και τις σφήκες. Πολλοί άνθρωποι είναι εξαιρετικά ευαίσθητοι σε τσιμπήματα και οι αντιδράσεις τους πολύ συχνά είναι δυνητικά απειλητικές για τη ζωή. Μάλιστα υπολογίζεται ότι κάθε χρόνο υπάρχουν 1 / 2,000,000 πληθυσμού θάνατοι, για την Ελλάδα δηλαδή περίπου 5 θάνατοι το χρόνο. Έτσι, ασθενείς με ιστορικό αλλεργικής αντίδρασης πρέπει να εξετασθούν άμεσα, να βρεθεί το υπεύθυνο έντομο και να λάβουν οδηγίες για ενδεχόμενο νέο τσίμπημα. Επειδή δε η αντίδραση στην περίπτωση αυτή (αν δηλαδή ξανατσιμπηθεί ο ασθενής) κατά 50% ειναι ίδια ή και χειρότερη της προηγούμενης, ασθενείς με ιστορικό βαρειάς αντίδρασης επιβάλλεται να κάνουν ανοσοθεραπεία. Η επιτυχία της, αν εφαρμοσθεί σωστά, είναι μεγαλύτερη από 85-90%.

 

Τέλος, μια ιδιαίτερη μορφή ανοσοθεραπείας γίνεται σε ορισμένα παιδιά με επίμονες τροφικές αλλεργίες. Πρόκειται για πρωτόκολα από του στόματος απευαισθητοποίησης που με ιδιαίτερη επιτυχία εφαρμόζονται σε επιλεγμένα παιδιά τα τελευταία χρόνια.

 

 

Συμπερασματικά…

 

Η αλλεργία έχει πολλά πρόσωπα και προσβάλει με ξεχωριστό τρόπο όλες τις ηλικίες. Τα συμπτώματα προέρχονται από πολλά συστήματα, σε κάποιες περιπτώσεις είναι δύσκολο να αντιμετωπισθούν, ωστόσο τις περισσότερες φορές η θεραπεία είναι αποτελεσματικότατη. Η έγκαιρη διάγνωση και ορθή εφαρμογή των νεώτερων θεραπειών μπορεί να οδηγήσουν στην μόνιμη ίαση. Αυτός θα πρέπει να είναι και ο στόχος του κάθε αλλεργιολόγου: να χαρίσει ένα μέλλον χωρίς αλλεργικά συμπτώματα!

Το παραπάνω κείμενο δημοσιεύθηκε σε τρεις συνέχειες στην εφημερίδα, Αρκαδικοί Ορίζοντες.

Dr. ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΜΗΤΣΙΑΣ MD, PhD
Ηρώδου Αττικού 1, Πλατεία Δούρου
Χαλάνδρι | Τηλ: 210 6818110
Καλαβρύτων 29,
Τρίπολη | Τηλ: 2710 239079
Αλλεργιολόγος Παίδων & Ενηλίκων
Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Αθηνών
Διπλωματούχος Ευρωπαϊκής Ακαδημίας Αλλεργιολογίας
& Κλινικής Ανοσολογίας [EAACI]
Επιστημονικός Συνεργάτης Νοσοκομείου
Παίδων "Π. & Α. Κυριακού"
Εξωτερικός Συνεργάτης Ιδιωτικής
Κλινικής "Μητέρα"
mail: info@mitsias-allergy.gr