Αλλεργία στις μέλισσες και τις σφήκες; Θεραπεύεται!

 

Ένα σύγχρονο πρόβλημα

Τα τελευταία χρόνια οι αλλεργίες αυξάνουν με πολύ μεγάλο ρυθμό. Ο δυτικός τρόπος ζωής από τη μία μεριά έχει επιτύχει τη μεγάλη μείωση των μικροβιακών και άλλων λοιμώξεων και από την άλλη έχει επιβαρύνει κατά πολύ το περιβάλλον (ατμοσφαιρική ρύπανση, μόλυνση των υδάτων κ.λπ.). Και οι δύο αυτοί παράγοντες φαίνεται ότι έχουν οδηγήσει το αμυντικό σύστημα του οργανισμού σε λάθος μονοπάτι. Γιατί οι αλλεργίες είναι ακριβώς αυτό: λανθασμένα υπερβολική απάντηση του οργανισμού σε κατά τα άλλα αθώα ερεθίσματα. Αυτά τα ερεθίσματα ονομάζονται αλλεργιογόνα και μπορεί να είναι γύρεις φυτών, δέντρων ή ζιζανίων, μύκητες, επιθήλια ζώων όπως η γάτα και ο σκύλος, τρόφιμα κ.ά. Ιδιαίτερα αλλεργιογόνα είναι τα δηλητήρια των υμενοπτέρων, στα οποία ανήκουν οι μέλισσες και οι σφήκες.

Η αλλεργία στα υμενόπτερα είναι ιδιαίτερα συχνή, ειδικά στους πληθυσμούς που ασχολούνται επαγγελματικά με τη μελισσοκομία όπως οι μελισσοκόμοι και οι οικογένειές τους. Αυτό οφείλεται στο ότι όσο περισσότερο εκτίθεται ένας άνθρωπος σε κάποιο αλλεργιογόνο, τόσο πιθανότερο είναι αυτό να του προκαλέσει αλλεργία. Υπολογίζεται ότι ενώ το ποσοστό των ευαισθητοποιημένων ανθρώπων στο γενικό πληθυσμό είναι 10-30%, στους μελισσοκόμους αυτό ανεβαίνει στο 30-60%. Δεν είναι επίσης τυχαίο ότι στην Αλλεργιολογική Μονάδα του Νοσοκομείου Παίδων «Π.& Α.Κυριακού» περισσότερα από τα μισά παιδιά που παρακολουθούνται για αλλεργία σε μέλισσες ή σφήκες είναι παιδιά μελισσοκόμων.

 

Πολλαπλά αίτια, πολλαπλές συνέπειες

Όπως γνωρίζει πολύ καλά κάθε μελισσοκόμος, τα τσιμπήματα των μελισσών στη συντριπτική πλειοψηφία των περιπτώσεων είναι αθώα. Δεν προκαλούν καμία αντίδραση ακόμα και αν οι μέλισσες είναι πολλές. Αυτό δυστυχώς αλλάζει πάρα πολύ αν κάποιος είναι αλλεργικός. Οι αντιδράσεις σε αυτήν την περίπτωση μπορεί να είναι από ελάχιστες έως επικίνδυνες για τη ζωή. Αυτό εξαρτάται από το βαθμό ευαισθητοποίησης (δηλαδή το πόσο αλλεργικός είναι) του κάθε ασθενή και έτσι ένα τσίμπημα μπορεί να προκαλέσει από απλή τοπική ερυθρότητα και πρήξιμο έως αναφυλακτικό σοκ και θάνατο. Υπολογίζεται ότι κάθε χρόνο ένας άνθρωπος ανά 2.000.000 πεθαίνει από τσίμπημα μέλισσας ή σφήκας, ενώ στις ΗΠΑ κάθε χρόνο 40-100 άνθρωποι χάνουν τη ζωή τους. Δυστυχώς, τα παιδιά των μελισσοκόμων, λόγω της δουλειάς των γονιών και της συχνής έκθεσης, έχουν αυξημένες πιθανότητες να είναι αλλεργικά σε σχέση με τα υπόλοιπα.

Τα υμενόπτερα χωρίζονται σε οικογένειες κυριότερες από τις οποίες είναι οι μέλισσες και οι σφήκες. Στις πρώτες ανήκει η κοινή μέλισσα και ο «σκούρκος», στις δεύτερες οι σφήκες (υπάρχουν πολλά διαφορετικά είδη) και ο πολίστας (μικρή σφήκα που βρίσκεται συνήθως σε στέγες και σοφίτες και φτιάχνει φωλιά που μοιάζει από χαρτί). Τα δηλητήριά τους έχουν ορισμένα κοινά στοιχεία (πρωτεΐνες) που λέγονται αλλεργιογόνα αλλά και κάποια  που είναι ειδικά για κάθε ομάδα – αν υπάρχουν δηλαδή στη μέλισσα δεν υπάρχουν στη σφήκα και το αντίστροφο. Εξαιτίας αυτών των αλλεργιογόνων, ένας ασθενής μπορεί να είναι αλλεργικός μόνο στη μέλισσα, μόνο στη σφήκα ή και στα δύο. Γι’αυτό σημαντικό μέρος της δουλειάς του αλλεργιολόγου είναι να ταυτοποιήσει με ακρίβεια το αίτιο της αλλεργίας. Τα τελευταία χρόνια αυτό έχει γίνει δυνατό με ιδιαίτερα ακριβείς εργαστηριακές εξετάσεις οι οποίες όμως έχουν αυξημένο κόστος.

 

Πότε πάω στον αλλεργιολόγο;

Στο σημείο αυτό πρέπει να τονιστεί κάτι πολύ σημαντικό. Όλες οι εξετάσεις δείχνουν αν ένας ασθενής είναι ευαισθητοποιημένος. Αυτό δε σημαίνει απαραίτητα ότι είναι και αλλεργικός! Μπορεί δηλαδή όλα τα τεστ και οι εξετάσεις να «δείχνουν αλλεργία» αλλά να ανέχεται τα τσιμπήματα χωρίς οποιοδήποτε πρόβλημα. Αυτό σημαίνει δύο πολύ σημαντικά πράγματα: πρώτον, οι εξετάσεις σαφέστατα πρέπει να γίνονται σε περίπτωση θετικού ιστορικού αντίδρασης. Τότε είναι εξαιρετικά χρήσιμες, δίνουν πολύτιμες πληροφορίες και κυρίως μπορούν να αξιολογηθούν σωστά. Από την άλλη, αν ένα παιδί δεν έχει τσιμπηθεί, ή έχει τσιμπηθεί χωρίς οποιαδήποτε συνέπεια, εξετάσεις μπορούν να γίνουν αλλά τα αποτελέσματά τους δεν δίνουν σαφείς απαντήσεις. Έτσι, αν είναι αρνητικά η πιθανότητα αντίδρασης είναι ανάλογη με του γενικού πληθυσμού, ενώ αν είναι θετικά ίσως και να είναι ελαφρά αυξημένη – πολύ μικρή μεν, υπαρκτή δε.

Αν κάποιος ασθενής (παιδί ή ενήλικας) τσιμπηθεί από μέλισσα ή σφήκα και κάνει κάποιας μορφής σημαντική αντίδραση η πιθανότητα να ξανακάνει ανάλογη ή και χειρότερη αντίδραση σε ενδεχόμενο νέο τσίμπημα είναι πολύ πολύ μεγάλη. Αυτό προκαλεί μεγάλο άγχος και ανασφάλεια στην οικογένεια, επιδρά στην ποιότητα ζωής όλων των μελών της και ενδεχομένως ακόμη και να αποτελεί λόγο διακοπής της ενασχόλησής της με τη μελισσοκομία καθώς θα πρέπει με κάθε τρόπο να αποφεύγεται η πιθανότητα επαφής με υμενόπτερα. Επίσης θα πρέπει τόσο ο ίδιος ο ασθενής όσο και οι οικείοι του να μπορούν να παρέχουν ανά πάσα στιγμή πρώτες βοήθειες με αρκετά φάρμακα για την απευκταία περίπτωση νέου τσιμπήματος.

Η σημασία της επίσκεψης σε αλλεργιολόγο και της τέλεσης εργαστηριακού ελέγχου, σε κάθε περίπτωση αντίδρασης μετά από τσίμπημα, είναι πολύ σημαντική για δύο λόγους. Πρώτον, επιβεβαιώνεται η συσχέτιση της αντίδρασης με το τσίμπημα και δεύτερον και πιο σημαντικό καθορίζεται με ακρίβεια ο «ένοχος»: μέλισσα, σφήκα ή πολίστας. Αυτό είναι εξαιρετικής σημασίας διότι έτσι μπορεί να γίνει η ακριβής, αντίστοιχη ανοσοθεραπεία.

 

Ανοσοθεραπεία: η λύση στο πρόβλημα

Ανοσοθεραπεία είναι η ιατρική παρέμβαση με την οποία το ανοσοποιητικό «μαθαίνει» τα δηλητήρια, αναπτύσει αμυντικούς μηχανισμούς εναντίον τους και εξασφαλίζει ότι ενδεχόμενο νέο τσίμπημα δε θα προκαλέσει επικίνδυνη αντίδραση. Η επιτυχία της ανοσοθεραπείας εξαρτάται πρωτίστως από την εμπειρία των ιατρών στην ταυτοποίηση του υπεύθυνου αλλεργιογόνου και ανέρχεται για την μέλισσα σε ποσοστό 85-90%, ενώ για τις σφήκες το ποσοστό είναι πάνω από 90%. Ειδικά στα παιδιά των οποίων το ανοσοποιητικό σύστημα είναι ακόμα υπό διαμόρφωση η επιτυχία είναι ακόμα μεγαλύτερη. Η επιτυχής ανοσοθεραπεία συνεπάγεται ότι ο ασθενής μπορεί να ανεχτεί τσίμπημα από μέλισσα ή σφήκα και να μην πάθει τίποτα απολύτως ή να έχει μόνο τοπική, ήπια αντίδραση παρά το ότι παλαιότερα μπορεί να είχε κινδυνέψει και να πεθάνει.

Η ανοσοθεραπεία έχει και ορισμένους περιορισμούς. Πρόκειται για θεραπευτική παρέμβαση που είναι σχετικά ακριβή αλλά και μακροχρόνια καθώς διαρκεί τουλάχιστον πέντε έτη. Κατά τα χρόνια αυτά γίνεται στον ασθενή ένα εμβόλιο το μήνα – το εμβόλιο χορηγείται αποκλειστικά σε ειδικό αλλεργιολογικό ιατρείο. Μέχρι πρόσφατα ένα άλλος μεγάλος περιορισμός της ανοσοθεραπείας ήταν η φάση έναρξης. Έτσι ονομάζεται η αρχική περίοδος που διαρκεί τουλάχιστον τρεις μήνες και κατά την οποία γίνεται υποχρεωτικά στο Νοσοκομείο μια σειρά 12 τουλάχιστον, ανά εβδομάδα, εμβολίων με σταδιακά αυξανόμενη δόση μέχρι την επίτευξη της δόσης συντήρησης που διαρκεί, όπως προαναφέρθηκε, πέντε χρόνια.

 

Η σύγχρονη προσέγγιση

Στην Αλλεργιολογική Μονάδα της Β’ Παιδιατρικής Κλινικής του Πανεπιστημίου Αθηνών στο Νοσοκομείο Παίδων «Π.& Α.Κυριακού» γίνεται παγκόσμια πρωτότυπη έρευνα στον τομέα της αλλεργίας στα υμενόπτερα. Έχουν αναπτυχθεί πρωτόκολα χορήγησης ανοσοθεραπείας που προσφέρουν σημαντικότατα πλεονεκτήματα σε σχέση με τα κλασικά. Σύμφωνα με αυτά, η φάση έναρξης που προαναφέρθηκε διαρκεί μία ημέρα (για την ακρίβεια 5 ώρες!) και γίνεται σε παιδιά από την ηλικία των 5 ετών. Το πρωτόκολο αυτό έχει ανάλογη ασφάλεια και αποτελεσματικότητα με οποιοδήποτε άλλο, αλλά το βασικό του πλεονέκτημα είναι η ευκολία και το κόστος. Αντί να έρχεται ο ασθενής επί τρεις μήνες κάθε εβδομάδα στη Μονάδα (κάτι που συνεπάγεται μεγάλη ταλαιπωρία χρονικά και υπέρογκο κόστος οικονομικά, ειδικά αν προέρχεται από επαρχιακή πόλη ή νησί) έρχεται το πρωί και φεύγει το βράδυ. Εναλλακτικά, παραμένει στην Αθήνα για μια νύχτα ώστε να γίνει παράλληλα και ο εργαστηριακός έλεγχος που χρειάζεται για να επιλεγεί το κατάλληλο εμβόλιο. Επανέρχεται μετά από 15 ημέρες για αναμνηστική δόση και μετά, αν θέλει και σε συνεργασία με τους συναδέλφους αλλεργιολόγους της περιοχής του, μπορεί να συνεχίσει τους εμβολιασμούς μία φορά το μήνα κοντά στον τόπο διαμονής του. Αντί δηλαδή για τουλάχιστον 12-14 επισκέψεις στο Νοσοκομείο έχει επιτευχθεί η ολοκλήρωση της διαδικασίας έναρξης σε 2-3, το πολύ, επισκέψεις. Αυτό εξασφαλίζει ελάχιστη ταλαιπωρία και κυρίως συμμόρφωση στη θεραπεία, κάτι απαραίτητο ώστε να γίνει η ανοσοθεραπεία για πέντε χρόνια και να υπάρχει το μέγιστο δυνατό όφελος. Επίσης εξασφαλίζει ταχύτατη επίτευξη του στόχου της ανοχής (σε ένα μήνα αντί για 3-4 μήνες) καθιστώντας τα παιδιά νωρίτερα προστατευμένα.

Μετά από ένα έτος ανοσοθεραπείας τα παιδιά επανέρχονται στη Μονάδα για έλεγχο. Αυτός περιλαμβάνει τη δοκιμασία νυγμού δηλαδή το υπό παρακολούθηση, σκόπιμο τσίμπημα από μέλισσα ή σφήκα. Αυτό είναι κατά κανόνα αρνητικό κάτι που αποδεικνύει, τόσο στους ιατρούς όσο κυρίως στους γονείς του παιδιού, ότι ένα πιθανό τσίμπημα δεν προκαλεί επικίνδυνη αντίδραση και απομένως η ανοσοθεραπεία προχωρά με επιτυχία. Σε αντίθετη περίπτωση δίνει τη δυνατότητα στους θεράποντες ιατρούς να προσαρμόσουν την ανοσοθεραπεία στις ανάγκες του παιδιού.

 

Αντί επιλόγου

Ο έλεγχος και, στις περιπτώσεις που χρειάζεται, η έναρξη ανοσοθεραπείας σε αλλεργικούς στα τσιμπήματα των υμενοπτέρων είναι εξαιρετικά σημαντική. Είναι σημαντική κυρίως για τον ίδιο τον ασθενή ο οποίος δεν κινδυνεύει από μια δυνητικά επικίνδυνη για τη ζωή του αναφυλακτική αντίδραση. Μπορεί να κυκλοφορεί χωρίς φόβο, χωρίς άγχος, μπορεί να έχει τις δραστηριότητες που θα είχε αν δεν ήταν αλλεργικός και αυτό σημαίνει ποιότητα ζωής για τον ίδιο αλλά και την οικογένειά του. Είναι σημαντική όμως και διότι, σε κάποιο βαθμό, πετυχαίνει την παραμονή στον τόπο του και αν επιθυμεί την ενασχόλησή του με τη μελισσοκομία, ενός ιδιαίτερα σημαντικού κλάδου της Ελληνικής κοινωνίας.

 

Το κείμενο αυτό δημοσιεύθηκε στο περιοδικό “Mελισσοκομική Επιθεώρηση”.

Dr. ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΜΗΤΣΙΑΣ MD, PhD
Ηρώδου Αττικού 1, Πλατεία Δούρου
Χαλάνδρι | Τηλ: 210 6818110
Καλαβρύτων 29,
Τρίπολη | Τηλ: 2710 239079
Αλλεργιολόγος Παίδων & Ενηλίκων
Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Αθηνών
Διπλωματούχος Ευρωπαϊκής Ακαδημίας Αλλεργιολογίας
& Κλινικής Ανοσολογίας [EAACI]
Επιστημονικός Συνεργάτης Νοσοκομείου
Παίδων "Π. & Α. Κυριακού"
Εξωτερικός Συνεργάτης Ιδιωτικής
Κλινικής "Μητέρα"
mail: info@mitsias-allergy.gr